… ప్రజాపక్ష పత్రికారంగానికి విశాలాంధ్ర చిరునామా
( కంచల జయరాజ్)
తెలుగు పత్రికారంగ చరిత్రలో కొన్ని పత్రికలు కేవలం వార్తలు అందించిన మాధ్యమాలుగా మాత్రమే నిలవవు. అవి ఒక కాలానికి సాక్ష్యాలుగా, ఒక సమాజపు ఆలోచనా ప్రవాహానికి ప్రతిబింబాలుగా, ప్రజా ఉద్యమాల గళంగా, సాహిత్య–సాంస్కృతిక చైతన్యానికి వేదికలుగా నిలుస్తాయి. అలాంటి అరుదైన పత్రికల్లో విశాలాంధ్ర దినపత్రికకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. 74వ వార్షికోత్సవం జరుపుకుంటున్న ఈ సందర్భం కేవలం ఒక పత్రిక జన్మదినం కాదు; ప్రజా సమస్యలను, సామాజిక న్యాయాన్ని, భాషా–సాంస్కృతిక ఐక్యతను, ప్రజాస్వామ్య విలువలను నమ్మిన ఒక అక్షర ప్రయాణాన్ని స్మరించుకునే చారిత్రక సమయం.
విశాలాంధ్ర పత్రిక పుట్టుక ఒక సాధారణ ప్రచురణా నిర్ణయం కాదు. అది తెలుగు ప్రజల చరిత్రలో ఒక కీలక దశలో వెలువడిన సామాజిక–రాజకీయ అవసరం. బ్రిటిష్ పాలన, నిజాం పాలన, స్వదేశీ సంస్థానాల పాలనల కారణంగా పరిపాలనా పరంగా విడిపోయిన తెలుగు ప్రజల్లో భాషా ఐక్యత భావం బలపడుతున్న కాలం అది. తెలుగువారు తమ భాషా, సంస్కృతి, భౌగోళిక గుర్తింపుతో ఒకే రాష్ట్రంగా ఏర్పడాలన్న ఆలోచన విస్తరిస్తున్న రోజులు అవి. “విశాలాంధ్ర” అనే భావన ప్రజల్లో ఒక రాజకీయ నినాదంగా మాత్రమే కాకుండా సాంస్కృతిక ఆకాంక్షగా, ఆత్మగౌరవ పిలుపుగా మారింది. ఆ భావజాలానికి అక్షరరూపం ఇచ్చేందుకు విశాలాంధ్ర దినపత్రిక రంగప్రవేశం చేసింది.
1952 జూన్ 22న విజయవాడ కేంద్రంగా విశాలాంధ్ర దినపత్రిక ప్రారంభమైంది. ఆ కాలంలో పత్రికను నడపడం సులభం కాదు. సాంకేతిక సౌకర్యాలు తక్కువ. ఆర్థిక వనరులు పరిమితం. పాలక వర్గాల నిర్బంధాలు, రాజకీయ ఒత్తిళ్లు, అభిప్రాయాలపై నియంత్రణ ప్రయత్నాలు ఎక్కువ. అయినా విశాలాంధ్ర ప్రజల పక్షాన నిలబడే ధైర్యంతో ముందుకు సాగింది. వార్తను వస్తువుగా కాకుండా బాధ్యతగా చూసింది. పత్రికను వ్యాపార యంత్రంగా కాకుండా ప్రజా చైతన్య వేదికగా భావించింది. అదే ఈ పత్రిక ప్రత్యేకత.
విశాలాంధ్ర స్థాపన వెనుక భాషాప్రయుక్త రాష్ట్రోద్యమ నేపథ్యం ఎంతో ప్రాధాన్యమైనది. తెలుగు ప్రజల ఐక్యత, ప్రజాస్వామిక హక్కులు, సామాజిక సమానత్వం, రైతు–కూలీ–కార్మిక వర్గాల సమస్యలు ఈ పత్రిక ప్రధాన దృష్టిపథాలుగా నిలిచాయి. ప్రజా ఉద్యమాలు, కార్మిక సమ్మెలు, రైతాంగ పోరాటాలు, విద్యార్థి ఉద్యమాలు, సాంస్కృతిక చర్చలు, సాహిత్య ప్రక్రియలు—ఇవన్నీ విశాలాంధ్ర పేజీల్లో ప్రాధాన్యం పొందాయి. ప్రధాన ప్రవాహం కనిపెట్టని గళాలకు ఈ పత్రిక స్థానం ఇచ్చింది.
పత్రికా రంగంలో విశాలాంధ్ర పోషించిన పాత్రను అర్థం చేసుకోవాలంటే దాని విలువల్ని గుర్తించాలి. సమాజంలో బలహీనుల స్వరం వినిపించడం, అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం, ప్రజా విధానాలపై విమర్శనాత్మక దృష్టి పెట్టడం, సామాజిక అన్యాయాలపై స్పందించడం, ప్రజాస్వామ్య సంస్థలను కాపాడే చర్చలకు వేదిక కల్పించడం—ఇవి విశాలాంధ్ర పత్రికారంగ సంప్రదాయానికి ముఖ్య లక్షణాలు. వార్తను కేవలం ఘటనగా కాకుండా దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక కారణాలతో చూడటం ఈ పత్రికలో కనిపించే ప్రత్యేక ధోరణి.
సామాజిక రంగంలో విశాలాంధ్ర పాత్ర విస్తృతమైనది. పేదల జీవన పరిస్థితులు, భూమిలేని రైతుల బాధలు, కూలీల కష్టం, గ్రామీణ సమస్యలు, ప్రభుత్వ విధానాల ప్రభావం, విద్యా–వైద్య రంగాల్లో అసమానతలు, కుల వివక్ష, మహిళల సమస్యలు వంటి అంశాలను ఈ పత్రిక తన దృష్టిలో ఉంచుకుంది. సమాజంలో మార్పు రావాలంటే సమాచారం ప్రజలకు చేరాలి; ప్రజలకు సమాచారం చేరాలంటే పత్రికలు ప్రజల భాషలో మాట్లాడాలి. ఈ విషయంలో విశాలాంధ్ర తనదైన శైలిని ఏర్పరచుకుంది.
సాంస్కృతిక రంగంలో కూడా విశాలాంధ్ర కీలక పాత్ర పోషించింది. తెలుగు సాహిత్యం, అభ్యుదయ రచన, ప్రజా గేయాలు, నాటక రంగం, కళా చైతన్యం, భాషా పరిరక్షణ వంటి అంశాలకు పత్రిక నిరంతరం ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. సాహిత్యాన్ని కేవలం వినోదంగా కాకుండా సమాజ మార్పుకు ఉపకరించే ఆలోచనా శక్తిగా చూసింది. రచయితలు, కవులు, కళాకారులు, ఆలోచకులు తమ అభిప్రాయాలను ప్రజలకు చేరవేసుకునే వేదికగా విశాలాంధ్ర నిలిచింది. విశాలాంధ్ర ప్రచురణాలయం ద్వారా అనేక విలువైన పుస్తకాలు పాఠకులకు చేరడం కూడా ఈ సాంస్కృతిక యాత్రలో ముఖ్య ఘట్టం.
రాజకీయ రంగంలో విశాలాంధ్ర పాత్ర ఎప్పుడూ చర్చనీయాంశమే. పత్రిక తన సిద్ధాంతపరమైన దృక్పథాన్ని దాచలేదు. అదే సమయంలో ప్రజా ప్రయోజనాలను కేంద్రంగా పెట్టి రాజకీయ పరిణామాలను విశ్లేషించే సంప్రదాయాన్ని కొనసాగించింది. ఎన్నికలు, ప్రభుత్వ విధానాలు, భూసంస్కరణలు, కార్మిక చట్టాలు, పౌర హక్కులు, కేంద్ర–రాష్ట్ర సంబంధాలు, ప్రజాస్వామ్య హక్కులపై తన అభిప్రాయాన్ని స్పష్టంగా ప్రకటించింది. అధికారాన్ని ప్రశ్నించడం పత్రిక బాధ్యత అని విశాలాంధ్ర తన ప్రయాణంలో పదేపదే నిరూపించింది.
పత్రికా రంగంలో విశాలాంధ్ర సాధించిన పెద్ద విజయం ఏమిటంటే—వార్తల వెనుక ప్రజల జీవితం ఉందని గుర్తుచేసింది. రాజకీయ నాయకుల ప్రకటనలతోనే పత్రిక నిండిపోవద్దని, గ్రామం, కూలీబస్తీ, పొలం, కర్మాగారం, విద్యార్థి వసతి గృహం, ఆసుపత్రి, ప్రభుత్వ పాఠశాల—ఇలా ప్రజా జీవితంలోని వాస్తవాలు పత్రికా దృష్టికి రావాలని చూపించింది. ఈ దృష్టి కొత్త తరాల జర్నలిస్టులకు కూడా మార్గదర్శకంగా నిలిచింది.
విశాలాంధ్ర విజయాల్లో మరో ముఖ్యమైనది జర్నలిస్టులను తీర్చిదిద్దిన పాఠశాలగా నిలవడం. ఈ పత్రికతో అనుబంధం కలిగిన అనేక మంది తరువాత తెలుగు పత్రికారంగంలో ప్రముఖులయ్యారు. వార్తా భాష, సంపాదకీయ దృక్పథం, ప్రజాపక్ష విశ్లేషణ, సాహిత్యాభిరుచి, రాజకీయ అవగాహన—ఈ అన్ని అంశాల్లో విశాలాంధ్ర ఒక ప్రత్యేక పాఠశాలగా గుర్తింపు పొందింది. పత్రికా రచనలో గంభీరత, పద ప్రయోగంలో స్పష్టత, ప్రజా సమస్యలపై నిబద్ధత ఈ పత్రిక వారసత్వం.
విశాలాంధ్ర సాధించిన విజయాలను కేవలం సర్క్యులేషన్ సంఖ్యలతో కొలవలేం. ఒక పత్రిక ప్రజల ఆలోచనల్లో స్థానం సంపాదిస్తే అదే నిజమైన విజయం. రైతు ఉద్యమాల నుంచి కార్మిక పోరాటాల వరకు, భాషా చైతన్యం నుంచి సాహిత్య అభ్యుదయం వరకు, ప్రజాస్వామ్య హక్కుల నుంచి సామాజిక న్యాయం వరకు విశాలాంధ్ర తన ముద్ర వేసింది. కాలం మారినా తన విలువలను నిలబెట్టుకోవడం, ఆర్థిక ఇబ్బందులు ఎదురైనా ప్రచురణ కొనసాగించడం, సిద్ధాంతాన్ని మార్కెట్ ముందు తలవంచనివ్వకపోవడం ఈ పత్రిక ప్రత్యేక సాధన.
అయితే 74 ఏళ్ల అక్షరయాత్ర తర్వాత విశాలాంధ్ర ముందు సవాళ్లు కూడా చిన్నవి కావు. పత్రికా రంగం ప్రస్తుతం అత్యంత సంక్లిష్ట దశలో ఉంది. ముద్రిత పత్రికల పఠనం తగ్గుతోంది. డిజిటల్ మీడియా వేగం పెరిగింది. సోషల్ మీడియా అపోహలు, వదంతులు, అర్ధసత్యాలు విస్తరిస్తున్నాయి. వార్త కంటే వేగం, విశ్లేషణ కంటే సంచలనం, ప్రజా ప్రయోజనం కంటే ప్రకటన ఆదాయం ప్రాధాన్యం పొందుతున్న పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఇలాంటి సమయంలో విశాలాంధ్ర వంటి విలువల పత్రికకు బాధ్యత మరింత పెరిగింది.
నేటి సవాలు కేవలం పత్రికను ముద్రించడం కాదు; కొత్త తరానికి చేరడం. యువత వార్తలను మొబైల్లో చదువుతోంది. వీడియో, సోషల్ మీడియా, డిజిటల్ ఎడిషన్, డేటా జర్నలిజం, వివరణాత్మక కథనాలు, ఫ్యాక్ట్ చెకింగ్ వంటి రంగాల్లో విశాలాంధ్ర మరింత బలోపేతం కావాల్సిన అవసరం ఉంది. తన చారిత్రక విశ్వసనీయతను ఆధునిక సాంకేతికతతో కలిపితే విశాలాంధ్రకు కొత్త పాఠక వర్గం ఏర్పడుతుంది.
మరో ముఖ్యమైన సవాలు ఆర్థిక స్వావలంబన. విలువల పత్రికలు మార్కెట్ పోటీలో నిలవడం కష్టం. ప్రకటనల ఆధిపత్యం, వార్తా సంస్థలపై కార్పొరేట్ ప్రభావం, రాజకీయ ఒత్తిళ్లు పెరుగుతున్నాయి. ఇలాంటి సందర్భంలో పాఠకుల సహకారం, సభ్యత్వ ఆధారిత మోడళ్లు, డిజిటల్ చందాలు, పుస్తక ప్రచురణ బలోపేతం, యువ రచయితలు–పాఠకులతో అనుబంధం వంటి మార్గాలను అన్వేషించాలి. విశాలాంధ్రను కాపాడటం ఒక సంస్థ బాధ్యత మాత్రమే కాదు; ప్రజాపక్ష పత్రికారంగాన్ని విలువైనదిగా భావించే పాఠకుల బాధ్యత కూడా.
సామాజికంగా కూడా కొత్త సమస్యలు ముందుకొస్తున్నాయి. అసమానతలు కొత్త రూపాలు దాల్చుతున్నాయి. నిరుద్యోగం, విద్యా వ్యాపారీకరణ, వైద్య ఖర్చుల భారాలు, రైతు సంక్షోభం, వాతావరణ మార్పులు, పట్టణ పేదల జీవితం, వలస కార్మికుల కష్టాలు, మహిళల భద్రత, యువతలో మానసిక ఒత్తిడి—ఇలాంటి అంశాలను లోతుగా విశ్లేషించే ప్రజాపక్ష జర్నలిజం అవసరం పెరిగింది. విశాలాంధ్ర తన సంప్రదాయ బలం ఆధారంగా ఈ రంగాల్లో మరింత ప్రభావవంతమైన పాత్ర పోషించగలదు.
రాజకీయంగా ప్రజాస్వామ్య వ్యవస్థలు బలహీనపడకుండా ప్రజలను అప్రమత్తం చేయడం పత్రికల బాధ్యత. విమర్శను శత్రుత్వంగా చూపించే ధోరణి పెరుగుతున్న కాలంలో ప్రశ్నించే పత్రికారంగం అవసరం మరింత ఉంది. విశాలాంధ్ర తన చరిత్రలో చూపిన ధైర్యం, ప్రజల పక్షాన నిలిచిన నిబద్ధత, వాస్తవాలను వెలికి తీయాలన్న పట్టుదల భవిష్యత్తులోనూ కొనసాగాలి.
సాంస్కృతికంగా తెలుగు భాష, పఠన సంస్కృతి, ప్రజా సాహిత్యం, అభ్యుదయ ఆలోచనలను కొత్త తరాలకు చేరవేయడం విశాలాంధ్ర ముందున్న మరో ముఖ్యమైన బాధ్యత. పుస్తకం చదివే అలవాటు తగ్గుతున్న సమయంలో పత్రికలు పాఠకులను మళ్లీ ఆలోచన వైపు తీసుకెళ్లాలి. చిన్న కథలు, కవిత్వం, సమీక్షలు, చరిత్రాత్మక వ్యాసాలు, సామాజిక శాస్త్ర విశ్లేషణలు, యువ రచయితలకు వేదికలు కల్పించడం ద్వారా విశాలాంధ్ర తన సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని మరింత విస్తరించగలదు.
74వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా విశాలాంధ్ర గతాన్ని స్మరించుకోవడం మాత్రమే సరిపోదు. దాని భవిష్యత్తును మరింత బలంగా నిర్మించుకోవాలి. విశాలాంధ్ర పుట్టుక ఒక ఉద్యమంలో జరిగింది. దాని ప్రస్థానం ప్రజలతో సాగింది. దాని భవిష్యత్తు కూడా ప్రజలతోనే ఉండాలి. పత్రిక ఒక అద్దం మాత్రమే కాదు; అవసరమైనప్పుడు సమాజాన్ని ప్రశ్నించే స్వరం కూడా కావాలి. విశాలాంధ్ర ఈ రెండు బాధ్యతలను ఎన్నో దశాబ్దాలుగా నిర్వర్తించింది.
తెలుగు పత్రికారంగంలో విశాలాంధ్ర పేరు వినగానే ప్రజా పక్షపాతం, అభ్యుదయ దృక్పథం, సాహిత్య చైతన్యం, రాజకీయ స్పష్టత, సామాజిక బాధ్యత గుర్తుకు వస్తాయి. అదే ఈ పత్రిక సంపద. అదే దీని వారసత్వం. 74 ఏళ్లుగా అక్షరాన్ని ఆయుధంగా, వార్తను బాధ్యతగా, పత్రికను ప్రజా వేదికగా నిలబెట్టిన విశాలాంధ్రకు ఈ వార్షికోత్సవం మరొక మైలురాయి.
ముందున్న దారి కఠినమైనదే. కానీ విశాలాంధ్ర చరిత్ర చెబుతున్న పాఠం స్పష్టమైనది—ప్రజలతో ఉన్న పత్రిక నిలుస్తుంది. నిజాయితీతో ఉన్న పత్రికకు కాలం పరీక్షలు పెట్టినా చరిత్రలో స్థానం ఇస్తుంది. విశాలాంధ్ర 74వ వార్షికోత్సవం సందర్భంగా తెలుగు పత్రికారంగం మొత్తం ఈ విలువలను మళ్లీ గుర్తు చేసుకోవాలి. ప్రజాస్వామ్యం బలపడాలంటే ప్రజాపక్ష పత్రికలు బలపడాలి. ఆ దిశగా విశాలాంధ్ర అక్షరజ్యోతి ఇంకా వెలిగిపోవాలని ఆకాంక్షిద్దాం.
